صفحه را انتخاب نمایید
سه گانه رفع محرومیت

بسم الله…

سه گانه رفع محرومیت!

محل بحث:

– طرح بحث اهمیت محرومیت زدایی.

– نقش اقشار مختلف برای از بین بردن محرومیت.

بررسی موضوع:

مبحث محرومیت زدایی مبسوط تر از آن است که بخواهیم این مساله را در چند سطر به صورت ساده حل کنیم. باید توجه کنیم که محرومیت زدایی ابعاد مختلفی دارد و هر کدام از آن ها کلید خاص خودشان را دارند. از طرف دیگر مباحث مطرح شده صرفا تئوری است و شاید در عرصه عمل شاهد ماجرای دیگری باشیم اما چیزی که مشخص و واضح است آن است که اولین قدمِ عملیاتی برای حل این مساله، دغدغه داشتن می باشد.

اهمیت مساله محرومیت زدایی در دوران جمهوری اسلامی پررنگ تر از هر زمان دیگری است. دستورات اسلام در مورد کمک به محرومین در لابلای حکومت های پادشاهی گم شد و محرومیت ها شدت بیشتری یافت.

در اهمیت این مساله همین بس که این انقلاب، انقلاب مستضفعان و پابرهنگان است. برای اولین بار است که صدای محرومین می تواند شنیده شود البته که اگر در لابلای صدای بیگانگان و منافقان گم نشود. حواسمان باشد که از بزرگترین اهداف انقلاب اسلامی که خود ابزاری است برای رسیدن به اهداف والاتر گام برداشتن در راه رسیدن به عدالت اجتماعی است.

عدالت اجتماعی جز با حمایت از محرومان و مستضعفان صورت نمی گیرد. متاسفانه در جامعه امروز ما با افزایش فاصله طبقاتی بین اقشار مختلف جامعه و گم شدن صدای محرومان در لابلای صدای زیاده خواهی و طمع خواهی ها اشراف، عدالت اجتماعی کمرنگ تر شده است. صد البته که نسبت به هر دوره ای عدالت اجتماعی رشد بیشتری داشته است اما ما انقلاب اسلامی را با خودش و اهدافش مقایسه می کنیم.

از مفهوم عدالت اجتماعی رد شویم چرا که این مفهوم آن قدر گسترده است که بتوان ساعت ها روی آن بحث کرد. منظور ما در اینجا از عدالت اجتماعی، صرف تعالی و رشد محرومان از همه جهات فرهنگی، آموزشی، رفاهی و… است.

اهمیت این مسئله وقتی بیشتر می شود که حضرت امام روح الله (ره) آن را به نوعی افضل عبادات به حساب می آورند و در سخنانی می فرمایند:«وظیفه ما و همه دست اندرکاران است که به این مردم خدمت کنیم و در غم و شادی و مشکلات آنان شریک باشیم که گمان نمی کنم عبادتی بالاتر از خدمت به محرومین وجود داشته باشد.»(1)

فارغ از بحث عبادات اگر از جنبه اولویت های کاری جمهوری اسلامی به آن بخواهیم نگاه کنیم مقام معظم رهبری در سخنانی اولویت اصلی نظام را تلاش برای رفع فقر و محرومیت قرار می دهند و باقی کار ها را در اولویت های بعدی می دانند.

اوج بحث:

سعی کردیم که دغدغه و اهمیت و درد این موضوع را به دیگران انتقال دهیم.

اگر توانستیم همدرد شویم می توانیم برای رفع این مساله صحبت کنیم.

مهمترین نکته در رفع این مساله توجه به سه گانه مردم، دولت و محرومین است. هر کدام از این سه راس مثلث اگر وظیفه خود را به خوبی انجام دهند و صدالبته قبل از آن وظیفه خود را بشناسند و بدانند، به بحران محرومیت زدایی نخواهیم رسید.

چرا با وجود این همه گروه های جهادی هنوز نتوانستیم آن طور که باید و شاید محرومیت را از بین ببریم؟

چرا با وجود قانون اساسی حامی محرومین نتوانستیم کاری برای رفع محرومیت کنیم؟

چرا با این همه صدقات و خمس و زکاتی که مردم پرداخت می کنند باز هم این محرومیت باقی است؟

توجه به این سه گان به صورت ارتباط متقابل آن ها برای حل مساله بسیار راهگشاست.

اما نقش مردم در این جورچین پررنگ تر از هر نقطه دیگری است. توجه به اینکه سرمایه و ثروتی که در سال کسب و پس انداز می کنیم بخشی از آن را سائلین و محرومین حق دارند می تواند از انباشت سرمایه جلوگیری کند. بزرگترین آفت یک نظام اسلامی تجمیع سرمایه در مکان های خاص و جاری نبودن آن در اقتصاد ممکلت است،که بخش عمده آن به فرهنگ و روحیات مردم کشور ما باز می گردد.

جالب است که بدانیم این موضوع در روایات دینی ما نیز تاکید شده است به نحوی که روایتی از امام کاظم (ع) وجود دارد که می فرمایند »درهم لک و درهم له«(2) یعنی اینکه از ثروت و پولی که به دست می آوری یک درهمش برای خودت است و یک درهمش برای دیگری. کمی بیشتر که در احکام فقه اسلامی دقت کنیم می بینیم که مباحثی مثل خمس و زکات که جزء واجبات می باشد نیز برای همین قضیه ایجاد شده  است،که ثروت و سرمایه را از غنی به فقیر برساند. البته که اسلام حداقلی ترین واجبات را برای حکومت اسلامی در نظر گرفته که اگر همین واجبات را انجام می دادیم جامعه اسلامی خیلی از این ها می توانست جلو تر باشد. از طرف دیگر نیز روایات زیادی در اهمیت صدقه و کمک به مستضعفان و محرومین وجود دارد که بعضا روایات خطرناکی نیز در این باره وجود دارد مِن جمله روایتی از امام صادق (ع) که می فرمایند:» ملعون است ملعون است کسی که خداوند مالی به او ببخشد و او از آن مال صدقه ای ندهد.« (3)

از نقش مردم عادی اگر کمی عبور کنیم، نقش بسیجیان و هیئتیان و جهادگران در این عرصه باید مورد بررسی قرار بگیرد. چرا با وجود بیش از 50 هزار گروه جهادی (4) در کشور بعد از 20 سال از تشکیل بسیج سازندگی هنوز فعالیت عمیقی در راستای حل معضل محرومیت زدایی برداشته نشده است؟ کثرت مبالغی که مردم با اعتماد به گروه های جهادی می دهند تا بتوانند گرهی از درد مردم محروم را باز کنند چرا تاکنون نتوانسته بر درد های محرومین التیام ببخشد؟ نمی خواهیم منکر فعالیت گروه های جهادی در این 20 ساله شویم اما درد آنجاست که هنوز نتوانستیم کار قرارگاهی و تشکیلاتی خوبی را سامان دهیم و با همت و عزم همگانی محرومیت را از ایران و در افق دورتر از ممالک اسلامی دور کنیم. شاید تامل در شبکه خودجوش مردمی گروه های جهادی کشور بتواند گره بسیار بزرگی را در بحث محرومیت زدایی باز کند.

با توجه به این توضیحات، نقش کلیدی مردم و گروه های جهادی در بهبود وضعیت محرومیت زدایی در جامعه اسلامی مشخص می شود اما در راس دیگر این مثلث خوب است که به نقش دولت و حاکمیت در این موضوع توجه کنیم. چه شده است که بعد از گذشت 40 سال از انقلاب اسلامی فریاد های حمایت از محرومان گم شده است و اندک قدمی از سوی مسئولین برای رفع این محرومیت برداشته نمی شود در صورتی که معمار کبیر انقلاب در تعابیر مختلفی توصیه به خدمت به محرومین و مستضعفین کرده اند همان طورکه در قسمتی از وصیت نامه ایشان داریم که خطاب به مجلس و دولت می فرمایند:»و به مجلس و دولت و دست اندرکاران توصیه می نمایم که قدر این ملت را بدانید و در خدمتگزاری به آنان خصوصا مستضعفان و محرومان و ستمدیدگان که نور چشمان ما و اولیای نعم همه هستند و جمهوری اسلامی رهاورد آنان و با فداکاری های آنان تحقق پیدا کرد و بقای آن نیز مرهون خدمات آنان است، فروگذار نکنید و خود را از مردم و آنان را از خود بدانید.«(5) یا همچنین در سخنانی، مقام معظم رهبری رفع فقر و محرومیت را در شمار هدفهای طراز اول انقلاب می نامند و می فرمایند:» در نظام اسلامی رفع فقر و محرومیت، در شمار هدفهای طراز اول است و پای بندی به اصول انقلاب، بدون مجاهدت در راه نجات مستضعفان و محرومان، سخنی بی معنی و ادعایی پوچ است.«(6)

حال با تمام این اوصاف چرا هنوز در راستای حل این قضیه قدم خوبی برای بهبود محرومیت زدایی از سوی مسئولین برداشته نشده است. مشکل اصلی به نظر افرادی هستند که در قدرت قرار می گیرند. باید بدانیم که قدرت با خود مسئولیت می آورد. مقام معظم رهبری با نقل روایتی از پیامبر در مورد جناب ابوذر می فرمایند که:« بعضیمان این جوری هستیم به مجرد اینکه یک مسندی، یک جایی، یا خالی می شود یا ممکن است خالی بشود، فورا چشم می دوزیم که برویم اینجا! خب شما اول نگاه کن ببین می توانی یا نمی توانی. این توانایی که خدا به من و شما می دهد، کنارش مسئولیت هست. هر مسئولیتی، هر توانایی، در کنارش یک مسئولیتی دارد، یک تعهدی وجود دارد. می توانید آن تعهد را انجام بدهید یا نه؟ این خیلی درس بزرگی است.»(7) در قدم اول اگر واقعا مسئولین به جا انتخاب شوند و بدانند که باید خدمتگزار این مردم باشند، دیگر شب و روز نخواهند شناخت. خوب است که رجوع کنیم به سبک و سیاق مدیریت و فرماندهی فرماندهان زمان جنگ که خودشان در خط مقدم بودند و جلودار گردان خویش بودند.

در کنار مسئولیت پذیری مدیران خوب است به ساختار و سیستم موجود در جامعه اکنون خود بیندیشیم که تا چه حد پشتیبان و مدافع محرومان است. یکی از غایت ها و اهداف این حکومت قدم برداشتن در جهت تحقق عدالت اجتماعی است، اما تا چه حد سیستم و ساختار موجود پشتیبان این غایت می باشد؟ اینکه چرا هنوز مسئولین حاکمیت و دولت ها بعد از 40 سال هنوز نتوانستند گام خوبی در تحقق عدالت اجتماعی بردارند شاید به خاطر این باشد که سیاست کلان و برنامه ریزی بلند مدتی برای رسیدن به این غایت و هدف چیده نشده است و همه این ها به تربیت مدیران کارآمد در این ساختار و نظام بر می گردد. خوب است تاملی بکنیم در پنج گامی که مقام معظم رهبری برای رسیدن به تمدن مهدوی بر می شمارند و گام سوم آن دولت اسلامی است(8) که متاسفانه هنوز گام خوبی برای رسیدن به این مرحله برداشته نشده است. تربیت مدیرانی کارآمد و از طرفی انتخاب صحیح این مدیران در انتخابات مواردی است که ما را در رسیدن به دولت اسلامی نزدیک تر می کند.

سه قوه حاکمیتی نظام اسلامی در این 40 ساله تا چه مقدار برای محرومین که حضرت امام روح الله (ره) آن ها را به ولی نعمتان ما تعبیر می کنند، کاری کرده است؟ در سخنانی مقام معظم رهبری می فرمایند که:» مهمترین مساله دستگاه ما و نظام جمهوری اسلامی کوشش برای رفع فقر و محرومیت در جامعه، و حمایت و کمک به طبقات مستضعف و محروم است. واقعا باید صحت برنامه ها را به این سنجید و دنبال این قضیه رفت و کار های دیگر را در اولویتهای بعد قرار داد. کار های مربوط به طبقات محروم و مستضعفان جامعه – که تعدادشان هم زیاد است – حقا و انصافا یک حرکت اساسی را می طلبد.«(9) ایشان در سخنانشان معیار را به دولت ها داده اند که چطور صحت برنامه های خود را بسنجند. هر جا که برنامه ای در رفع فقر و محرومیت قدمی برنداشت بدانیم یک جای کار می لنگد. برنامه های محرومیت زدایی نیاز به عزم همگانی دارد و دولت ها صرفا با چند برنامه ساده و یارانه معیشتی و سبد کالا و… نمی توانند محرومیت را کاهش دهند. اینکه چرا مسئولین دلشان برای این قضیه نمی تپد را شاید بتوان در سخنانی از حضرت امام روح الله (ره) پیدا کنیم. ایشان در دیداری با نمایندگان مجلس می فرمایند که:» تا وقتی که دولت، مجلس و ارتش از طبقه مرفه و سرمایه دار نیست کشور محفوظ است.«(10) در وضعیت اکنون جامعه شاید بتوان این سخن را بهتر درک کرد. نماینده و مسئولی که تا کنون اندک مزه ای از فقر را نچشیده است چگونه می تواند برای محرومین قانون تصویب کند و بودجه تنظیم کند و برنامه بنویسد؟ البته که قسمتی از این موضوع به انتخاب های مردم نیز برمی گردد که تا چه مقدار توانستنه اند اصلح را انتخاب کنند.

جا دارد که خیلی بیشتر از این ها در مورد این راس از سه راس مثلثمان سخن بگوییم ولی سعیمان این است که از اطناب کلام جلوگیری کنیم. اگر عمر و توفیقی بود با مطالعه بیشتر در مورد این راس از مثلثمان بیشتر تعامل خواهیم کرد.

قسمت دیگر و راس سوم مثلث رفع محرومیت ما خود قشر محروم و مستضعف هستند که نباید نقش آنها را برای رفع محرومیت از یاد ببریم. از جمله آسیب های اجتماعی بعضی از گروه های جهادی، تنبل پروری در مناطقی هست که مشغول به فعالیت می شوند.(11) یعنی به واسطه اینکه مردم یک منطقه می دانند گروه های جهادی خواهند آمد خودشان دست به کاری نمی زنند. البته که منکر حضور گروه های جهادی در مناطق محروم نمی شویم اما باید به سمت پشتیبانی مناطق محروم برویم تا حضور مستقیم. جوانان و افراد توانمند روستا را پشتیبانی کنیم تا منطقه خودشن را، خودشان آباد کنند. شاید حرکت جوانان مناطق محروم برای اصلاح وضعیت خودشان بتواند موثر ترین راه برای معرفی خودشان باشد. در تعابیر قرآنی هم داریم که «إِنَّ اللّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ» (12)خداوند قومی را تغییر نمی دهد مگر آنکه خودشان دست به حرکتی بزنند. البته که نقش دو گروه دیگر را نفی نمی کنیم ولی شاید برای شروع باید خود مردم مناطق محروم و مستضعف برای از بین بردن محرومیت در کشور دست به کار شوند تا مردم و مسئولین را به میدان بیاورند.

فرود بحث و جع بندی:

تمام سعی ما در این پژوهش این بود که ابتدا اهمیت مسئله محرومیت زدایی را مشخص کنیم و پس از آن به بررسی نقش های موجود برای رفع محرومیت بپردازیم. جای سخن در هر یک از رئوس مثلث محرومیت زدایی ما بسیار است و سعی خواهیم کرد در پژوهش ها و مطالعات بعدی به صورت دقیق تر و شفاف تر محرومیت زدایی رو مو شکافی کنیم.

در پایان باید عرض شود که در حل مسئله محرومیت، همدلی سه قشر یاد شده بسیار مهم است و چه بسا بسیاری از مشکلات ممکلت با همدلی و وحدت قشر های مسئول حل خواهد شد.

ان شاءالله که با برنامه ریزی مسئولین و کمک های مردم و همت خود محرومین بتوان فقر و محرومیت را از کشور ریشه کن نمود و قدمی در ظهور حضرت حجت (عج) برداشت.

1- پیام امام خمینی (ره) به مسلمانان ایران و جهان و زائران بیت الله الحرام، صحیفه نور، جلد 20، صفحه 342

2- سخنرانی حجت الاسلام و المسلمین حاج آقای علوی تهرانی در شام شهادت امام رضا (ع)، ماه صفر 1441، مسجد امیر

3- بحار الانوار، 67/133/96

4- www.irna.ir/news/83195337/

5- وصیت نامه امام خمینی (ره)، صحیفه نور، جلد 21، صفحه 412

6- پیام مقام معظم رهبری به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی (ره)، 1369/03/10

7- بیانات مقام معظم رهبری در ابتدای درس خارج فقه، 1398/09/10

8- بیانات مقام معظم رهبری در خطبه نماز جمعه، 1384/05/28

9- بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با اعضای هیئت دولت، 1370/06/03

10- بیانات امام خمینی (ره) در دیدار با رئیس جمهور و نمایندگان مجلس، صحیفه نور، جلد 16، صفحه 21

11- کارکردهای اجتماعی انقلاب اسلامی: مطالعه اردوهای جهادی، مطالعات انقلاب اسلامی و دفاع مقدس » پاییز و زمستان 1395، سال دوم – شماره 2 , حسین زاده، احمد / افتخاری، اصغر

12- قرآن کریم، سوره رعد، آیه 11

 

به قلم: مهدی فیروزمند، دانشجوی سال دوم رشته معارف اسلامی و مدیریت دولتی دانشگاه امام صادق (ع)

 

به قلم: مهدی فیروزمند، دانشجوی سال دوم رشته معارف اسلامی و مدیریت دولتی دانشگاه امام صادق (ع)

 

Design by Tibe web design